Chevalier de Saint - Georges, tancerz, kompozytor i szermierz.

Mather Brown, Chevalier de Saint Georges, 1789

Dziś post poświęcony nietuzinkowej postaci. Kawaler de Saint – Georges żył w czasie kiedy bycie niewolnikiem było czymś normalnym a abolicjonistyczne poglądy równały się aresztowaniu i osadzeniu w Bastylii. Pod tym artystycznym pseudonimem kryje się bowiem życiorys bardzo interesujący a tym bardziej, że jest to życiorys mulata, który zrobił ogromną karierę w świecie w którym to nie było łatwe.

R.Bonne, Mapa Gwadelupy z Basse Terre, 1780

Widok Guadalupy, koniec XVIII wieku. 

Joseph Boulogne  de Saint Georges urodził się na Gwadelupie* w Basse – Terre,  25 grudnia 1745 ze związku czarnej niewolnicy z Senegalu Nanon i francuskiego kolonisty, plantatora Georges’a de Bologne Saint George. Ojciec uznał swego syna i przeznaczył  na jego edukację sporo środków finansowych.

N.J.B. Raguenet, Widok na Paryż z mostu Pont Neuf, 1763, The Getty Center

W 1753 roku Joseph przyjeżdża do Francji aby odbyć edukację, zostaje przyjęty do sławnej Akademii Boëssiera **(Academie royale polytechnique des arme et de ‘équitation). Okazał się zdolnym szermierzem i żołnierzem - już w wieku 17 lat kiedy pojedynkował się z Alexandrem Picardem, kiedy ten nazwał go „mulatem Boëssiera”. Po skończeniu akademii Joseph został żandarmem króla i kawalerem, od tej pory będzie znany jako Chevalier de Saint – Georges.

J.G.Puschner, Szkoła szermierki, 1725, Norymberga

Joseph był młody, atrakcyjny i przystojny, do tego był wysportowany i znakomitym jeźdźcą. Szermierka była dla niego i pasją jak i powinnością, był też znakomitym tancerzem i szybko zdobywał uznanie wśród pań. Lubił urządzać pokazy szermiercze w Paryżu jak i w Londynie, to tam pojedynkował się ze sławnym i tajemniczym Chevalierem d’Eonem*** i tymi pokazami także zarabiał na życie.

A.A. Robineau, Chevalier de Sainte - Georges, 1787, Royal Collection Trust

Jednak ten utalentowany młody człowiek miał jeszcze jedną pasję była nią muzyka i przede wszystkim był wirtuozem skrzypiec. Nie jest wiadome jak przebiegały początki kształcenia muzycznego u Josepha, ale można się domyślić, że był muzykalny i z pewnością przebywając jeszcze w rodzinnym mieście zetknął się z rdzenną lub europejską muzyką graną przez amatorów. Być może jego ojciec był patronem niektórych muzyków i w ten sposób Joseph zainteresował się muzyką.

Widok na Tuillerie, miejsce publicznych koncertów w Paryżu, 

We Francji szybko został uznany za wirtuoza skrzypiec, skrzypek Antonio Lolli dedykował mu dwa swoje koncerty, a François Gossec – nauczyciel kompozycji Josepha  - 6 trios. W 1769 roku publiczność zobaczyła tego doskonałego amanta, tancerza i szermierza w kompletnie innej roli jako wybitnego skrzypka i później jako koncertmistrza orkiestry Le Concert des Amateurs. W 1772 roku miał swój solowy koncert gdzie orkiestrę poprowadził jego nauczyciel F. Gossec. Zagrał na nim dwa koncerty skrzypcowe Op. II.

Sławny Saint – Georges, szermierz – mulat i skrzypek, stał się sensacją w Paryżu …  dwa lata później w podczas prowadzenia „Concert Spirituel” **** został doceniony przede wszystkim przez słuchające jego gry kobiety z wielkim aplauzem. *****

Orkiestra pod kierunkiem Saint – Georgesa, stała się jedna z najlepszych orkiestr symfonicznych w całej Europie. Wśród słuchaczy nie zabrakło także królowej, która sama grała i kochała muzykę, kształcona była przecież przez samego Glucka. Orkiestra ubierała się wg. mody dworskiej „Ubrani w bogate aksamity i adamaszki, dekorowane złotymi i srebrnymi galonami, z koronkowymi mankietami, ze szpadami u boku i kapeluszami zdobionymi piórami, które kładli na swoich ławkach, tworzyli oni niesamowity miły klimat zarówno dla oka jaki i dla ucha.” ******

Joseph wtedy i koncertmistrzem i skrzypkiem występującym solo. 

W swojej grze stosował techniki gry batteries i bariolages, które zachwycały słuchaczy. W wyniku takiego sukcesu Saint Georges dostał propozycję odnowienia Akademii Muzyki ale kilka osób zespołu opery paryskiej nie chciało zaakceptować, że mogą mieć nad sobą dyrektora mulata. Wybitny muzyk wycofał swoja kandydaturę i został muzykiem w salonie Marii – Antoniny, gdzie on grywał na skrzypcach a także był jej nauczycielem.

J.B. Dagoty Maria Antonina muzykująca, 1776, Wersal

Pierwsze kompozycje Saint – Georgesa inspirowane były wczesnymi kwartetami Haydna, które do Paryża sprowadził baron Bagge. Oprócz pisania koncertów skrzypcowych, Saint Georges tworzył także opery (opera comiques) Ernestine do libretta Pierre’a de Laclosa (autora słynnych Niebezpiecznych związków). Opera ta wykonana została w 1777 w Comedie – Italienne. Druga jego sławna opera La Partie de chasse – powstała kiedy zatrudniony został przez markizę de Montesson******* do jej prywatnego teatru, gdzie były wystawiane jego inne utwory. W tym samym czasie pod opieka markizy przebywał Mozart , biografowie wskazują, że mogli tam się poznać. Druga opera była także pokazana królowej w zamku Marly. Jednak najbardziej popularną kompozycją była opera – balet była L’Amant anonyme opartej na libretcie Madame de Genlis ********, która była bliską przyjaciółką Saint Georgesa. 

Opera ta opowiada historię bohatera, który boi się ujawnić swoją prawdziwą tożsamość wobec ukochanej kobiety. Twierdzi się, że opowieść ta jest doświadczeniem samego kompozytora, który był kochankiem, ale nie mógł poślubić swojej ukochanej z powodu koloru skóry.  Opera ta wystawiona z 1780, 8 marca w prywatnym teatrze Madame Montesson  

Chevalier de Saint Georges, L’Amant anonyme, 1780

W latach 80. XVIII wieku Chevalier de Saint Georges musiał szukać nowej pracy, gdyż prywatny teatr markizy Montesspan popadł w problemy finansowe w związku ze śmiercią księcia Orleanu. Saint Georges wyjeżdża do Londynu aby tam brać udział w pokazach pojedynków szermierczych ze znanymi wtedy szermierzami. W 1787 roku stoczył pojedynek z Chevalierem d’Eonem, szpiegiem ubierającym się w kobiece stroje wtedy tez poznał księcia Walii. Z początkiem Rewolucji Francuskiej Saint – Georges prowadził życie raczej artystycznego wagabundy razem z kilkoma artystami w tym śpiewaczką Louise Fusil, doznawał także uprzedzeń rasowych oraz oskarżeń o bycie królewskim szpiegiem.

T.Stewart, Chevalier d''Eon, 1792,  National Portrait Gallery

A.A. Robineau, Pojedynek pomiędzy Cheavlier de Saint - Georges a Chevalier'em d'Eon, przed księciem Walii (1787 - 1789)

Rewolucja dla ludzi kolorowych była nadzieją na próbę zmiany ich postrzegania, dania im takich samych praw jakie mieli ludzie biali tym bardziej ze 1789 roku podpisano Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Saint Georges zgłosił się w 1792 roku kiedy ogłaszano nabór do Gwardii Narodowej i utworzono tam oddział składający się z mulatów i czarnych obywateli, dowódcą został Saint Georges i od niego oddział nazywano jako Légion St-George. Dowódcą jednak nie był długo oskarżono go o defraudację i osadzono w więzieniu, ratował go  zastępca (inny znany mulat późniejszy generał) Thomas – Alexandre Dumas. Pod koniec lat 90. XVIII wieku przebywał na Santo Domingo lecz później wrócił do Paryża i 1799 roku umiera.

***

Kiedy Napoleon został cesarzem w 1802 roku, przywrócono we Francji niewolnictwo a wszystkich sławnych mulatów, skazano na zapomnienie. Muzyka Chevalier’a Saint – George’sa została zniszczona i zakazana. Z tego też powodu jego prace są nadal poszukiwane, mało znane w ogólnym obiegu jak kompozycje Mozarta czy Haydna. Niektórym kompozycjom nie udowodniono autorstwa Saint – Georgesa. Joseph Boulogne jest twórcą sonat, kwartetów, symfonii concertantos oraz oper comiques i opery baletu. Dopiero  od niedawna artyści na nowo odkrywają muzykę Saint - Gorgesa, powstał o nim film para dokumentalno - kostiumowy a w tym roku wystawiono jego operę L’Amant anonyme przez The Little Opera Theatre w Nowym Yorku. 

L'Amant Anonyme, The Little Opera Theatre, New York

*Gwadelupa - terytorium kilku wysp na Małych Antylach, dziś departament zamorski Francji, W XVIII wieku była       kolonią w Indiach Zachodnich,  gdzie uprawiano plantacje trzciny cukrowej i kawy. 

 ** Nicolas Texier de la Boëssière ( 1723 - 1807) - mistrz szermierki, pedagog i pisarz, twórca szkoły sztuki szermierki w Paryżu Academie royale polytechnique des arme et de ‘équitation). 

*** Charles d'Eon znany jako Chevalier d'Eon (1728 - 1810) - francuski dyplomata,szpieg, szermierz, słynął z ubierania się po kobiecemu w czym pomagała mu modystka Marii - Antoniny Rose Bertin.

**** Concert Spirituel - orkiestra występująca publicznie  w jednej z sal pałacu wTuilleirie w Paryżu od 1725 - 1791. 

*****   L' Almanach musical, Paris, 1775, s. 198 

******  Michel Brenet, Les Concerts en France, Paris, 1900, s.365 

******* Madame de Montesson, markiza ( 1738 - 1806), kochanka Ludwika Filipa Orleańskiego później jego żona morganatyczna. 

********  Madame de Genlis (1746 - 1830) - hrabina Stephanie Felicite de Genlis,pedagog,pisarka, grała na harfie. Pisała przede wszystkim książki edukacyjne dla dzieci. 

4th Historical Dance Symposium, Burg Rothenfelts, 2016

To jedna z takich imprez naukowych, na które czeka się z utęsknieniem. Konferencja przeznaczona dla wszystkich, którzy zajmują się w jakiś sposób tańcem dawnym. Czwarta konferencja poświęcona została pamięci i działalności Barbary Sparti i dotyczyła przedewszystkim historii tańca włoskiego na przestrzeni wieków. 

 Plan zajęc był bardzo intetnsywny: rano wykłady, po obiedzie warsztaty a wieczorem pokazy i wieczory z tańcami. Całośc odbywała się na sredniowiecznym zamku - Burg Rothenfelts, położonym w namjmniejszym miasteczku w Bawarii. Niestety instensywnośc zajęc pozbawiła mnie zwiedzenia okolicy. 

Wyklady dotyczyły tak jak wspomniałam wcześniej historii tańce we Włoszech. Mnie najbardziej zainetresowała działalnośc Gennaro Magri, który był tancerzem groteskowym, choreografem a także autorem traktatu "Trattato Teorico Practico di Ballo", 1779. Jedną z ciekawszych rzeczy poznanych na warsztatach były kontredanse Magriego oraz nowy krok baletto fermo. Powinnam też zaznaczyc, że kontredanse Magriego były specyficzne, tworzone na nieparzystą ilośc tancerzy.   

Podczas konferencji można było nabyc kilka ciekawych ksiązek z czego najbardziej się cieszę - zdobyłam reprint wydania Galliniego A Treaties on the Art of Dancing z 1760 roku. W moje ręce trafiły też kontredanse Mozarta, tańce Luizy Pruskiej, która doceniała polskich kompozytorów poloneza. 

Najważniejszym doświadczeniem jest poznawanie nowych nauczycieli i tancerzy. Jedną z moich ulubionych nauczycielek tańca barokowego stała się Letizia Dradi, ale także znany zapewne australiski nauczyciel John Gardiner - Garden, wspaniałą nauczycielką tańców z czasów epoki Risorgimento (czyli Zjednoczenia Włoch) była  - Maria Cristina Esposito. 

Markus Lehner poprowadził bardzo ważny warsztat na temat etykiety w tańcach w epoce Caroso i Negri. Rzadko kiedy tancerze wykonujący tańce z tego okresu w ogóle zwracają uwagę na podstawy etykiety. 

Giles Bennet  z kolei poprowadził wykład na temat Casanovy i jego związków ( jak się okazuje silnych!) z tańcem. Zamierzam zatem zabrac się za czytanie pamięników Casanovy ze szczególną uwagą na taniec. 

Na zakończenie konferencji odbył się bal kostiumowy, ale nie było obowiązkowym przyjśc w kostiumie bo to taniec stanowił główną atrakcję wieczoru. 

Ogólnie mówiąc wróciłam z nowymi siłami, pomysłami i projektami na przyszłośc a za tydzień rozpoczynam kolejne warsztaty w Gdyni. 

La Danse du Schall, czy taniec wyzwolony?

L.M. Lante, La Danse du Schall, Le Bon Genre, nr. 109, 1822,
http://digitalcollections.nypl.org/items/82c66270-f28c-0132-66d0-58d385a7b928

Dzisiejszy wpis wydaje mi się jednym z ciekawszych, dzieje tego tańca wciagnęły mnie w dawny świat egzaltacji i zawirowań dziś mało zrozumiały. Bohaterem jest zatem taniec, który przez kilka dziesięcioleci był hitem ówczesnych salonów towarzyskich i literackich.  Taniec ten w Polsce nazywano  Szal w Europie znany jako La Danse du Schall, Shawl Dance. Nie zachowały się instrukcje dotyczące jak należało go tańczyc - czy było kilka jego wersji a skoro tańczono go zarówno solo jak i w duetach i w trójce, możliwe jest, że istniało kilka wersji tego tańca. Jak sama nazwa wskazuje taniec ten wykonywany był z szerokim szalem.

Gabriela Puzynina z Guntherów, autorka bardzo ciekawych wspomnień W Wilnie i w dworach litewskich, 1815 - 1843, pisze o tym tańcu nastepująco:
(...) Anna Sapieżanka (...) Joanna Grudzińska. Obie celujące w salonowych tańcach, tamburino, szal, etc., a gdy w menuecie stanęły naprzeciw siebie, sza był nie do opisania!. Włażono na krzesła, potrącano się, tłoczno, by widziec te najmłodszą z Gracyi i tę Terpsychorę, jedna ulatująca w powietrzu, druga rysującą na posadzce arabeski malutką nóżką.*

Szal był już znany pod koniec XVIII wieku, jego popularnośc z czasem wzastała na poczatku XIX wieku. Na ikonografii zazwyczaj przedstawiany był w trójce: tańczony przez młode kobiety lub dziewczynki. Widac na nich charakterystyczny rekwizyt - unoszący się szal jak balonik. Uważa sieę że twórczynią tego tańca była znana i słynna Emma Lady Hamilton. Emma znana była jako tancerka, aktorka czy mimiczka i jak dziś jest to w modnie określac  była pierwszą słynną performerką. Znana też jako muza i modelka angielskiego malarza Georga Romney'a, który wiele razy ją malował. Jej styl bardzo szybko się przyjął - była piękna i inteligentna, szybko się uczyła i zdobywała grono kochanków przy których poznawała sztukę. W latach 80. tych XVIII wieku wyjeżdża do Neapolu, razem z Williamem Hamiltonem - dyplomatą, pasjonatem wulkanologiem, archeologiem, kolekcjonerem antyków. Pod jego wpływem poznaje dogłębnie antyk, fascynują ją przede wszystkim rzeźby, ubiory oraz tragedia antyczna do, której często się odwoływała tworząc swoją sztukę. Na koncepcję jej sztuki wpłyneły także postulaty Romney'a, który przez pewien czas był jej mentorem. Swoją sztukę nazwała jako Mimoplastic art lub Attitude. Mimoplastyka polegała na przedstawieniu sztuki za pomocą ubioru, mimiki i gestu, pomiędzy ruchem następowały zatrzymania, które wprowadzały w kolejny gest. Ten moment zazwyczaj zachwycał widzów oglądających tę sztukę. Emma po raz pierwszy wystąpiła w willi Hamiltona w Neapolu, przed goścmi z Europy. Spektakl odniósł sukces, nigdy bowiem przedtem nie przedstawiano tak tańca i gestu. Tworząc swoją sztukę dodała do niej także formę szarady, widzowie bowiem musieli zgdadywac jaką postac odgrywała artystka.

Na powyższej ilustracji rysunki Francesco Novelli  przestawiające postacie sceny mitologiczne wykonywane przez Emmę Hamilton, 1791;  Victoria & Albert Collection, Wikipedia


Emma także zrewolucjonizowała kostium, inspirując się strojami antycznymi (tuniki) oraz strojami mieszkańców Neapolu (szale noszone przez kobiety neapolitańskie na głowie). Nosząc tuniki z lekkich białych muslinów, drapowane na jej powabnej figurze, podkreślane złotymi przepaskami, z rozpuszczonymi włosami tworzyła nowy wygląd kobiety tamtych czasów. Jej istotnym elementem pozostawał lekki długi szal, wirujący wokół jej ramion i postaci a czasami zakładany na głowie opadał na ramiona i tworzył z Emmy niemalże Westalkę Sztuki.
Spektakle Emmy Hamilton ogładała cała ówczesna Europa w tym takie sławy jak malarka Elizabeth Vigee - Le Brun czy Goethe.

R. Fagan, Portet Emmy Hamilton w stroju neapolitańskim, 1793,
www.wga.hu

R. Westall, Portret E. Hamilton jako Bachantki, 1805
www.wga.hu



Byc może na fali popularności stworzono muzykę a następnie także taniec. W historii tego tańca pojawia się Pierre Gardel i jego żona Maria Miller. Prawdopodbnie Pierre Gardel stworzył pierwszą wersję tego tańca dla swojej żony. Max von Boehn w  Modes & Manners of the Nineteenth Century  1790 - 1817, London, 1909 podaje, że wszystkie modne paryżanki chcąc byc modne udawały się do studia Madame Gardell alby nauczyc się drapowac szal a nie układac a także jak nauczyc się odpowiednich póz w stylu Emy Hamilton. Można więc przyjąc do wiadomości, że poprzez popularnośc mimoplastyki Emmy Hamilton moda na drapowane szale dała także impuls do stworzenia tańca La Danse du Schall.  s. 120. 


Spektakle zawrówno Emmy Hamilton jak i małżeństwa Gardelów chyba najbardziej inspirowaly literaturę. Na bazie romansów epistolarnych czyli pisanych w formie listów gdzie bohater/bohaterka zwierzają się ze swoich emocji i milosnych uniesień stworzonych przez Goethego zaczeły pisac także panie:  Madam de Stael i Madam de Krudener. Obie były arystokratkami, miały swoje salony literackie i obie tworzyły co wydaje się,  miało podłoże wzajemnej rywalizacji. Obie były kobietami nietuzinkowymi.

Obie też podjęły się opisania w swoich dziełach tańca z szalem.  Germaine de Stael ( 1766 - 1817) wydała powieśc Delphine w 1802. Książka przedstawia sytuację wolności kobiet w środowisku artystokracji. Wydanie tej powieści spowodowało banicję autorki przez Napoleona
Akcja powieści toczy sie w latach Rewolucji Francuskiej (1789 - 1790), bohaterką jest młoda urocza wdowa, która aranżuje małżeństwo swojej kuzynki jednak sama zakochuje się w rzeczonym kandydacie (Leonce de Mondeville), powieśc przedstawia więc rozterki nieszczęśliwej milości Delphine i kończy sie tragicznie.
Z kolei drugą autorką była Barbara Juliane Wietinghof, de Krudener (1764 - 1824), pochodziła z artystokracji bałtyckiej, urodzona w Rydze, była osobą bardzo nietuzinkową. Znana z romansów, zaczęła później zajmowac się literaturą. Jej wielkim sukcesem literackim była Valerie. W 1812 roku stała się mistyczką i między innymi twórczynią Świętego Przymierza, koalicji pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią zawartego w 1815 roku. Była bliską przyjaciólką cara Rosji Aleksandra I.

Valerie ou Letteres  de Gustave de Linar  a Ernst de G. jest powieścią pisaną jak Delphine  w formie listów. Rozterki miłosne Gustawa, który kocha nową żonę swego ojca, kończy się także tragicznie.  Osobiście wolę powieśc pani de Krudener, jest prawdziwa, rzeczywista i ma wątki autobiograficzne. Natomiast Delphine jest częściowo fanztazją co widac przy opisie tańca z szalem.  Ponieważ nie istnieją polskie wydania obu powieści, musiałam posłużyc się wydaniem francuskim oraz angielskim. W Delphine opis tańca mnie zaskoczył:
Zarówno mężczyźni i kobiety wspinali się na krzesła aby zobaczyc tańczącą Delphine. Czułem jak moje serce bije z uniesienia, kiedy wszystkie oczy zwróciły się na nią, cierpiałem z tego porozumienia pomiędzy wszystkimi (...). Gdy rozmowa pani Albomar z panią Serbellane się zakończyła, wróciła ona na bal a pan d'Orsant siostrzeniec pani du Marset, który ciągle zajmował się swoimi zajęciami, poprosił Delphine o zatańczenie Poloneza, który Rosjanie nauczyli ich tańczyc i który wydawał się bardzo interesującym. Delphine musiała się poddac jego prośbie. (...) Nigdy wdzięk i piękno nie zostało pokazane z czystością idei z niezwykłą mocą. Ten zagraniczny taniec ma swój urok, który łączył się z lenistwem (?) i żywością, z melancholią i wesołością azjatycką. 
[Delphine] czasami się zatrzymywała i łagodnie wykonywała kilka kroków marszem, głowę miała pochyloną, ręce skrzyżowane, na twarzy przywoływała wspomnienia i swoje marzenia i nagle jej taniec stawał się żywszy i lżejszy, była owinięta indyjskim szalem, który podkreślał jej talię i opadał na jej długie włosy, ukazując postacie z żywych obrazów. **

Opis tańca Delphine jest dośc dziwny, przemieszany z Polonezem, który uczony był przez Rosjan. Trudno jest przyjąc do wiadomości aby Polonezem można było wyrazic uczucia postaci antycznych, co było głównym zadaniem w tym tańcu. Pani de Stael okresla na dodatek Poloneza jako azjatycki w swoich gestach co jest raczej mało zrozumiałe. Opis ten krytykowała także pani de Krudener w swoich listach, jako wymieszanie poglądów i szalonych akcji [ w powieści]. Opinie autorki Valerie sa dla mnie bardziej wiarygodne, gdyż będąc arystokratką z Rygi, sama wiele razy zapewne widziała polskie tańce jak i też się ich uczyła w czasie swojej młodości.

Jak zatem przedstawia się opis tańca Valerie? :
Drzwi zostały zamknięte, także nikt inny nie mógł juz wejśc do pokoju Lord Mery wziął skrzypce, Valerie poprosiła o ciemno - niebieski szal, odgarnęła włosy z czoła i nałożyła szal na głowę, tak że opadał on jej na ramiona (...) . Jej włosy były ukryte [pod szalem], jej oczy były spuszczone, głowa pochylona, podczas gdy szal opadał w swobodnych fałdach na ramiona, które skrzyżowała. Można pomyslec, że niebieski strój, czysta i łagodna twarz została narysowana przez Corregia w celu wyrażenia spokonej rezygnacji. Kiedy [ Valerie] podniosła oczy, jej usta próbowały się uśmiechnąc (...). Te różne pozy, wyraziste w momencie grozy a następnie w patosie stanowią wymowny język czerpanej z namiętności o odczucia duszy. Gdy one dodatkowo są reprezentowane przez klarowne i klasyczne figury mimiką twarzy dające siłę wyrazu i ekspresji, efekt jest nie do opisania. 
Lady Hamilton, która pierwszą, która dała tę ideę prawdziwej sztuki tanecznej. Długi szal, który jest bardzo klasycznym [ przedmiotem] można go stosowac do różnych figur [ póz] dla nadania jej uwodzicielskich efektów. 
(...) Valerie była była sama, skromna, wstydliwa i wzburzona, powodująca płacz i chwytająca za serce. Ona to posiada delikatna grację, której nie można się nauczyc ale objawia się niektórym śmiertelnikom. (...) W jednej chwili, naśladując Niobe, ukazała stłumiony krzyk duszy rozdartej przez swój żal, następnie fruwała jak Galatea (...) moment uniesienia jej magicznego tańca do końca, zrobiła kółko po sali balowej, biegnąc lub raczej fruwając nad podłogą patrząc do tyłu wpół przerażona wpół wstydliwie (...). ***

Opis tańca z szalem jest pełniejszy, więcej w nim szczegółów, wynikających z oglądania go byc może także i sama go tańczyła. Istotnym faktem jest jednak to, że mimoplastyka taneczna Emmy Hamilton wywoływała burzę i ogromne zainteresowanie oraz chęci propagowania tej mody. Taniec ten stał się też znany w Polsce czy jako improwizacja czy jako oryginalna choreografia tego trudno sie już dowiedziec. Na pewno Szal, tańczony był też w wersji teatralnej w choreografii Gardela. Ikonografia z wczesnych lat XIX wieku najczęsciej przedstawia trzy tancerki (analogia do trzech Gracji), które trzymając w ręce szal wykonują figury zbliżone do almandy czy walca triolet.

La Corbeille Vivante, Le Bon Genre, nr.71, Paris, 1814, British Museum

Taniec z szalem wytworzył zatem nie tylko modę na sam taniec ale także miał wpływ na rozwój estetyki klasycznego ubioru zwłaszcza a czasie jego apogeum w oststatnich latach XVIII wieku. Dodatkowym impulsem dla rozwoju antycznej mody w nowej wersji był kostium teatralny jak to widac w działaności małżonków Vigano ( i Marii Mediny). Ten pęd ku antyczności zaczął stopniowo opadac ok. 1805. roku. Damskie suknie stały się lużne, szyte z bardzo lekich materiałów, czasami wielowarstwowe lub prześwitujące. Trudno stwierdzic czy te z końca XVIII wieku były odcinane pod biustem czy nie. Po analizie kilka obrazów raczej były to luzne koszulki, sukienki, ale nie nalezy ich mylic z królewskimi chemise a raczej strojami jakie nosili mieszkańcy Neapolu bo tymi inspirowała się Lady Hamilton. Z czasem stroje zaczęto ozdabiac pasmanterią i delikatnym haftem. Obowiązkowym elementem byl indyski szal lub szyty z lekkich tkanin muślinowych. Łączono też antyczne suknie kolorystycznie dobranymi barwami jak niebieskie, zielenie czy czerwienie. Suknie pod biustem podkreślano kontrastowym paskiem. Do tańca włosy rozpuszczano wpinano w nie kwiaty, biżuterię a tylu antycznym lub też jedyną ozdobą był szal na głowie. Co ciekawe popularną biżuterią były bransolety noszone na przedramieniu.
Dla tej barwnej analizy ubioru najlepiej przywołac portrety artystki, która z oglądanych występów Lady Hamilton swtorzyła nowy kanon przedstawiania kobiet, była nią Elizabeth Vigee - Lebrun. Jednym z ciekawszych portretów jest przedstawienie Pelagii Potockich Sapieżyny w tańcu z szalem z ok. 1794 roku.

E. Vigee - Lebrun, Portret Pelagii Potockiej Sapieżyny, 1794, Zamek Królewski w Warszawie

Następczynią Emmy Hamilton została  Dunka - Ida Brun (1792 - 1857), która popularyzowała mimoplastykę i taniec z szalem w następnej epoce. Zrówno matka Idy - Frederike Brun, zachwyciły się tańcem Lady Hamilton podczas pobytu w Neapolu w 1796 roku. Ida uczyła się także spiewu i tańca.**** Sama reżyserowała swoje pokazy zdobywając uznanie w calej Europie. Zachwycali się nią Goethe, Germaine de Stael, August Wilhelm Schlegel czy znany rzeźbiarz Bertel Thordvaldsen, który wykonał jej popiersie. Taniec Idy, był połączeniem tańca i baletu, rozbudowała do niego muzykę i narrację.

Philip Friedrich von Hetsch, Portret Idy Brun z popiersiem matki, 1803, Sophienscholm, Dania
Wikipedia.

C. Blasis, La Danse du Schall, Manuel compleat ..., 1830, Bibliotheque Nationale, Gallica.


W 1830 roku w Manuel complet de Danse z 1830 roku, Carlo Blasis, jeden z twórców podstaw teorii baletu klasycznego, umieścił rysunek przedstawiający taniec z szalem, który wykonywano już w manierze baletu klasycznego. Po 1830 roku, taniec ten zanika aby znowu zainspirowac tancerzy w XX wieku dzięki Isadorze Duncan. Ale to już zupełnie inna historia.... .

* G. z Guntherów Puzynina, W Wilnie i w dworach litewskich 1815 - 1843,Wilno, ? Kraków, 1990 (reprint), s. 120

** G. de Stael, Delphine, Paris, 1839, s. 88

*** Clarence Ford, The Life and Letters of Madame de Krudener, London, 1893, s. 83 - 85 

**** F. Brun, Ida's Aestehetic Development, 1824